تبلیغات
جهاد اقتصادی - سیره اقتصادی معصومین وسال جهاد اقتصادی
 
جهاد اقتصادی
چهارشنبه 10 فروردین 1390 :: نویسنده : مهران

نویسنده : اسماعیل نساجى زواره / منبع : ماهنامه پاسدار اسلام ، شماره 305

ارزش كار

كار و تلاش رمز بقای یك جامعه است. در سیره پیشوایان معصوم(ع) فعالیّت‏های اقتصادی افراد ارزش بالایی دارد. آن بزرگواران كارگران و تولید كنندگان را بسیار تشویق می‏كردند سیره عملی پیامبر اكرم(ص) و امامان معصوم(ع) این بوده است كه بار زندگی خود را شخصاً به دوش می‏كشیدند و هیچ‏گاه برای تأمین ضروریات زندگی، خود را وابسته به دیگران نمی‏كردند، این امر بیانگر نوع نگرش آن برگزیدگان به دنیا و رابطه آن با آخرت است و بر اندیشه‏های انحرافی زهد مآبانه كه كار و تولید را با كمالات معنوی و مصالح اخروی در تضاد می‏دانستند و یا افكار باطل ارباب مآبانه كه كار را وظیفه افراد پست و پایین جامعه می‏دانستند، خط بطلان می‏كشد.

«انس بن مالك» می‏گوید: هنگامی كه رسول خدا(ص) از جنگ تبوك بر می‏گشت، «سعد انصاری» ـ یكی از كارگران مدینه ـ به استقبال آن حضرت آمد. وقتی پیامبر(ص) با او دست داد، احساس كرد كه دستان وی زبرو خشن است! نبی‏مكرّم(ص) سؤال كرد: چرا دستان تو این قدر خشن و زبر است؟ عرضه داشت: یا رسول اللّه! این خشونت و زبری دستان من به خاطر كاركردن با بیل و طناب است تا مخارج خانواده‏ام را تأمین كنم. پیامبر(ص) دستان او را بوسید و فرمود: این دستی است كه آتش جهنم آن را لمس نخواهد كرد. (2)

وقتی ابعاد گوناگون شخصیتی همچون حضرت علی(ع) را مورد مطالعه و بررسی قرار می‏دهیم، ....

به ادامه مطالب بروید

نویسنده : اسماعیل نساجى زواره / منبع : ماهنامه پاسدار اسلام ، شماره 305

ارزش كار

كار و تلاش رمز بقای یك جامعه است. در سیره پیشوایان معصوم(ع) فعالیّت‏های اقتصادی افراد ارزش بالایی دارد. آن بزرگواران كارگران و تولید كنندگان را بسیار تشویق می‏كردند سیره عملی پیامبر اكرم(ص) و امامان معصوم(ع) این بوده است كه بار زندگی خود را شخصاً به دوش می‏كشیدند و هیچ‏گاه برای تأمین ضروریات زندگی، خود را وابسته به دیگران نمی‏كردند، این امر بیانگر نوع نگرش آن برگزیدگان به دنیا و رابطه آن با آخرت است و بر اندیشه‏های انحرافی زهد مآبانه كه كار و تولید را با كمالات معنوی و مصالح اخروی در تضاد می‏دانستند و یا افكار باطل ارباب مآبانه كه كار را وظیفه افراد پست و پایین جامعه می‏دانستند، خط بطلان می‏كشد.

«انس بن مالك» می‏گوید: هنگامی كه رسول خدا(ص) از جنگ تبوك بر می‏گشت، «سعد انصاری» ـ یكی از كارگران مدینه ـ به استقبال آن حضرت آمد. وقتی پیامبر(ص) با او دست داد، احساس كرد كه دستان وی زبرو خشن است! نبی‏مكرّم(ص) سؤال كرد: چرا دستان تو این قدر خشن و زبر است؟ عرضه داشت: یا رسول اللّه! این خشونت و زبری دستان من به خاطر كاركردن با بیل و طناب است تا مخارج خانواده‏ام را تأمین كنم. پیامبر(ص) دستان او را بوسید و فرمود: این دستی است كه آتش جهنم آن را لمس نخواهد كرد. (2)

وقتی ابعاد گوناگون شخصیتی همچون حضرت علی(ع) را مورد مطالعه و بررسی قرار می‏دهیم، می‏بینیم كه ایشان در عین حال كه زاهدترین فرد زمان خود است، فعّال‏ترین آن‏ها نیز هست. شهید آیت اللّه مطهری(ره) می‏گوید: «شخصیت علی(ع) شخصیّتی جامع الاضداد است. وقتی خلوت شب فرا می‏رسد، هیچ عارفی به پای او نمی‏رسد و روز كه می‏شود گویی این آدم آن آدم نیست. با اصحابش كه می‏نشیند چنان چهره‏اش باز و خندان است كه از جمله اوصافش این است كه همیشه قیافه‏اش باز و شكفته است.»(3)

امام موسی بن جعفر(ع) به یكی از یارانش كه كاسب و فروشنده بود، فرمود: «اغد الی عزّك؛ (4) صبح زود به سوی عزّت و سربلندی خود بشتاب» منظور آن حضرت همان كسب و تجارت است عزّت انسان در سایه تلاش او در جهت تولید به دست می‏آید. از این رو پیشوایان معصوم(ع) با تمام مشكلات و مسؤولیت‏های طاقت فرسای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در عرصه كار و تلاش‏های اقتصادی كوشا و فعّال بودند و در كنار كارگران و غلامان به كار و تولید می‏پرداختند.

نكوهش افراد تنبل

بیكاری نه تنها ضربه اقتصادی به فرد و جامعه می‏زند، بلكه ضرر و خطر بزرگ‏تر آن متوجه آسیب‏های روحی و روانی فرد می‏شود، زیرا انسان را از لحاظ حیثیّت و شخصیّت واقعی تنزّل می‏دهد و او را از خوشبختی و سعادت محروم می‏سازد.

در مكتب حیات بخش اسلام انسانی كه صاحب حرفه است و از دست رنج خود مخارج خانواده‏اش را تأمین می‏كند، جایگاه والایی دارد: «انّ اللّه یحبّ المحترف الامین»(5) و بر عكس آن كسی كه توان كاركردن دارد و مخارج خود را بر دیگری تحمیل می‏كند، ملعون خوانده می‏شود.

رسول گرامی اسلام(ص) در گفتاری حكیمانه افراد تنبل را مورد نكوهش و سرزنش قرار داده و می‏فرماید: «ملعونٌ ملعونٌ من القی كلّه علی النّاس ملعونٌ ملعونٌ من ضیّع من یعول؛ (6)ملعون است ملعون است! كسی كه بار زندگی خود را به گردن مردم بیندازد. ملعون است ملعون است! كسی كه خانواده‏اش را در اثر ندادن نفقه ضایع و تباه كند.»

امام محمد باقر(ع) در نكوهش بیكاری و تنبلی می‏فرماید: «ایّاك و الكسل و الضجر فانّهما مفتاح كلّ شرّ من كسل لم یؤدّ حقّاً و من ضجر لم یصبر علی حقٍّ؛ (7) به پرهیز از كاهلی و افسردگی، زیرا این دو كلید تمام بدی هاست. آدم تنبل حقّش را نمی‏تواند به دست آورد و آدم افسرده حال نمی‏تواند در كار حق بردباری ورزد.»

آن بزرگوار باز هم در مذمّت تنبلی خاطرنشان نموده‏اند كه: «انّی لابغض الرّجل ان یكون كسلان عن امر دنیاه و من كسل عن امر دنیاه فهو عن امر آخرته اكسل؛ (8) همانا من دشمن می‏دارم فردی را كه در كارهای خوب زندگی دنیوی‏اش تنبل است؛ زیرا هر كس در كار دنیوی كاهلی كند، نسبت به كار آخرتش كاهل‏تر خواهد بود.»

تلاش در عرصه تولید

با مطالعه در رفتارهای اقتصادی پیشوایان معصوم(ع) می‏توان به اصول كلی در زمینه تولید دست یافت. آنان نه تنها خود علاقه زیادی به كارهای تولیدی و اقتصادی داشتند، بلكه با استفاده از فرصت‏های مناسب برای شكوفایی نیروهای درونی و استعدادهای نهفته افراد زمینه سازی می‏نموده و از این طریق در آنان انگیزه تولید و كسب درآمد را تقویت می‏كردند.

تأكید آن بزرگواران بر تولید بیان گر آن است كه اسلام اقتصاد بر محور تولید مخصوصاً كشاورزی را بر سایر موارد ترجیح می‏دهد. بررسی زندگی امام علی(ع) نشان می‏دهد كه آن حضرت در دوران 25 سال فاصله از امور حكومتی، بیش‏تر وقتشان را به باغ داری و كشاورزی و كارهایی مربوط به آن نظیر حفر چاه و قنات می‏گذراندند.

اخبار و روایات متعدد تاریخی نشان می‏دهد كه مهم‏ترین و اصلی‏ترین منبع مالی امام موسی كاظم(ع) كشاورزی بوده است «علی بن ابی حمزه» می‏گوید: امام كاظم(ع) را دیدم كه در زمین كشاورزی خود كار می‏كرد و عرق می‏ریخت. عرض كردم: قربانت گردم! پس كارگران كجا هستند؟ فرمود: ای علی! بهتر از من و پدرم در این زمین با بیل كار می‏كردند. عرض كردم: آنان را معرفی نما! حضرت فرمود: رسول خدا(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و پدرانم همه با دست خود كار می‏كردند. كشاورزی شغل پیامبران خدا و جانشینان آنان و مردان شایسته است. (9)

حمایت از تولیدكنندگان

پیشوایان معصوم(ع) علاوه بر این كه خود در عرصه تولید و تلاش‏های اقتصادی پیش گام بودند، از تولید كنندگان و كشاورزان حمایت می‏كردند و به آسیب دیدگان و ورشكستگان و قرض دارانی كه زندگی اقتصادی آن‏ها به دلیل مشكلات طبیعی مختل شده بود، كمك‏های فراوانی می‏كردند.

امام علی(ع) به تولید كنندگان و كشاورزان عنایت ویژه‏ای داشت. امام صادق(ع) در این باره می‏فرماید: «كان امیرالمؤمنین یكتب و یوصی بفلّاحین خیراً؛ (10) امیرمؤمنان همیشه به عمال و كارمندانشان سفارش كشاورزان را می‏نمود.»

امام موسی كاظم(ع) از كشاورزان و تولید كنندگان مدینه زیاد حمایت می‏كرد، شخصی می‏گوید: در نزدیكی مدینه صیفی كاری داشتم. موقعی كه فصل برداشت محصول نزدیك می‏شد، ملخ‏ها آن را نابود كردند. من خرج مزرعه را با پول دو شتر بده كار بودم. نشسته بودم و فكر می‏كردم. ناگهان امام موسی بن جعفر(ع) را دیدم كه در حال عبور از آن جا بود و مرا دید، فرمود: چرا ناراحتی؟ عرض كردم: به خاطر این كه ملخ‏ها كشاورزی مرا نابود كرده‏اند.

حضرت فرمود: چه قدر ضرر كرده‏ای؟ عرض كردم: یك صد و بیست دینار با پول دو شتر. حضرت به غلام خود فرمود: یك صد و پنجاه دینار به او بده سی دینار سود به اضافه اصل مخارج و دو شتر هم به وی تحویل بده!

آن مرد می‏گوید: وقتی این كمك را تحویل گرفتم، عرض كردم: وارد زمین من شوید و در حق من دعا كنید. حضرت وارد زمین شد و دعا كرد، سپس از رسول خدا(ص) نقل كرد و فرمود: از بازماندگان مشكلات محكم نگه داری كنید. (11)

بدین سان امام به مسؤولان و افراد جامعه می‏آموزد كه چگونه به افراد آسیب دیده كمك كنند. حضرت موسی بن جعفر(ع) در كمك به كشاورزی كه زراعت او دچار خسارت شده بود، علاوه بر اصل سرمایه، مقدار سودی كه انتظار داشت به او می‏پردازد، ضمن این كه حمایت معنوی خود را نیز اعلام می‏دارد و برای آن كشاورز دعا می‏كند و با ذكر روایتی از پیامبر(ص) او را مشمول هدایت فكری و معنوی خود قرار می‏دهد.

تأمین نیازهای محرومان

گرفتاری‏ها و نیازمندی‏ها به طور طبیعی ممكن است به سراغ هر انسانی بیاید. در چنین مواقعی كه فرد در جامعه دچار مشكل شده و به یاری دیگران نیازمند است، انتظار دارد افراد توانا و توانمند قدمی در جهت حل مشكل وی بردارند.

اسلام نهایت كوشش و تلاش خود را به خرج می‏دهد كه در تمام جامعه اسلامی حتّی یك فقیر و نیازمند هم پیدا نشود، امّا بدون شك در هر جامعه‏ای افرادی از كار افتاده آبرومند، كودكان یتیم، بیماران و مانند این‏ها وجود دارند كه باید به وسیله بیت المال و نیز افراد متمكن با نهایت ادب و احترام تأمین شوند.

توجه به امور معیشتی فقرا و نیازمندان جامعه در سیره پیشوایان معصوم جایگاه ویژه‏ای دارد.

حضرت علی(ع) حمایت از اقشار محروم و درمانده جامعه را جزو برنامه‏های اصلاحی خویش قرار داده بود. آن حضرت(ع) در عهدنامه خویش به «مالك اشتر نخعی» به وی مأموریت می‏دهد كه هیچ گاه از اقشار محروم غفلت نورزد و نیازهای آنان را تأمین كند: «... ثمّ اللّه اللّه فی الطبقة السّفلی...»(12)

امام متقین علاوه بر فرمان‏هایی كه به كارگزاران خویش جهت تأمین اجتماعی جامعه می‏دهد، خود عملاً نیز به تأمین این قشر در جامعه اقدام می‏كند. آن حضرت خود را پدر یتیمان معرفی می‏كند و همچون پدر با آنان رفتار می‏نماید. (13)

در حدیثی آمده است كه امام سجاد(ع) در شب‏های تاریك از خانه خارج می‏شد و انبانی را كه در آن كیسه‏های درهم و دینار بود بر دوش خویش حمل می‏كرد و بر در خانه فقرا می‏آورد و به آنان می‏بخشید. زمانی كه آن حضرت به شهادت رسید و آن عطایا به مردم نرسید، تازه متوجه شدند كه آورنده آن بخشش‏ها امام سجاد(ع) بوده است. (14)

«ابوهاشم جعفری» ـ یكی از اصحاب خاص امام حسن عسگری(ع) ـ می‏گوید: از فقر و تنگ دستی به امام حسن عسگری(ع) شكایت كردم. آن حضرت با تازیانه خود خطی برروی زمین كشید و شمشی از طلا كه نزدیك پانصد اشرفی بود از آن بیرون آورد و فرمود: ای اباهاشم! این را بگیر و ما را معذوردار!(15)

«حسن بن كثیر» می‏گوید: در محضر امام محمد باقر(ع) از نداری خویش و بی‏توجهی برادران شكایت كردم. حضرت خود دستور داد كیسه‏ای را كه در آن هفتصد درهم بود، بیاورند و فرمود: این‏ها را خرج كن وقتی تمام شد، مرا با خبر ساز. (16)

«صفوان بن ساربان» می‏گوید: در محضر امام صادق(ع) بودم. مردی از اهالی مكه به نام «میمون» نزد آن حضرت آمد و عرض كرد: كرایه راه سفر تمام شده، نیاز به كرایه دارم. امام بی‏درنگ به من فرمود: برخیز و به كار برادرت رسیدگی كن. برخاستم و به حل مشكلات او پرداختم. خداوند كمك كرد و نیاز او بر طرف شد. در این هنگام به محضر امام صادق(ع) رسیدم، از من پرسید: در مورد نیاز و مشكل برادرت چه كردی؟ عرض كردم به یاری خدا مشكل او حل شد. آن حضرت فرمود: آگاه باش! كه حتماً برادر دینیت را یاری كنی. این كار در نزد من محبوب‏تر و بهتر از آن است كه یك هفته خانه كعبه را طواف نمایی. (17)

اعتدال و قناعت در مصرف

حد مطلوب بهره مندی و استفاده از نعمت‏های الهی آن است كه همراه با رعایت اعتدال و به قدر كفاف باشد. اعتدال و قناعت در مصرف موجب بقای نعمت و پدید آورنده زمینه مناسبی برای رشد صفات و كمالات معنوی در انسان است.

از جمله آموزه‏های سیره معصومین(ع) این است كه انسان تولید و انفاق زیاد داشته باشد ولی در مصرف شخصی به حداقل قناعت نماید. روحیه تولید و تلاش در سیره آن بزرگواران چنان است كه تولید را برای ارتقای سطح معیشت مردم می‏خواستند. آنان با تولید بیش‏تر كم‏ترین استفاده شخصی را می‏نمودند.

«ابن عباس» می‏گوید: در زمان جنگ جمل هنگامی كه در منطقه «ذی قار» برای جمع آوری نیرو اردو زده بودیم، یك روز به خیمه مولای متقیان(ع) رفتم. دیدم حضرت مشغول دوختن كفش خویش است سلام كردم، امام جواب دادند. پرسیدند: ابن عباس! این نعلین و صله خورده چقدر می‏ارزد؟ گفتم: ارزشی ندارد. امام فرمودند: حكومت بر شما نزد من از این نعلین بی ارزش‏تر است، مگر آن كه حقی را برپا سازم و یا باطلی را از میان بردارم. (18)

امام باقر(ع) در این زمینه می‏فرماید: «من قنع بما رزقه اللّه فهو من اغنی النّاس؛ (19) هر كس به مقدار رزقی كه خداوند به او داده قانع باشد پس او بی‏نیازترین مردم می‏باشد.»

امام كاظم(ع) در مورد اعتدال در مصرف می‏فرماید: «من اقتصد وقنع بقیت علیه النّعمة و من بذّر و اسرف زالت عنه النّعمة؛ (20) هر كس میانه روی و اعتدال را رعایت كند و قانع باشد، نعمت برای او باقی خواهد ماند و هر كس اسراف كند، نعمت از دستش خواهد رفت.»

نوع لباس، مركب، منزل و غذای آن حضرت نمونه‏ای عالی از اعتدال و میانه روی بود و در برخی موارد امام تصریح می‏كرد كه علت انتخابش معتدل بودن آن بوده است.

اجرای عدالت اقتصادی

پیشوایان معصوم برای زدودن شرایط ناعادلانه زندگی و دست یابی به عدالت اقتصادی آن هم با توجه به بی‏عدالتی جامعه آنان، شعار عدالت اقتصادی را مطرح می‏كردند و در راه تحقق آن سیاست هایی را در پیش می‏گرفتند.

در زمان حضرت علی(ع) مهم‏ترین منبع درآمد حكومت، بیت المال بود كه از راه‏های گوناگون مانند غنایم جنگی و اخذ مالیات به دست می‏آمد، بنابراین بیت المال كه به منزله درآمد ملی حكومت ایشان و وسیله رفاه مردم بود از ناحیه ایشان نسبت به آن دقت و دلسوزی می‏شد، چنان كه وقتی شبی «طلحه» و «زبیر» بر او وارد شدند، امام چراغی را كه در برابرش بود، خاموش كرد و فرمود تا چراغی از خانه برایش آوردند. طلحه وزبیر سبب آن را پرسیدند. امام فرمودند: روغن چراغ از بیت المال است. سزاوار نیست با شما با روشنایی آن هم نشینی كنم. (21)

امام متقین هرگز اجازه نمی‏دادند مسؤولان حكومتی كوچك‏ترین تعرّضی نسبت به اموال بیت المال مسلمانان داشته باشند. به «زیاد بن ابیه» در این مورد نامه نوشت و فرمود: «به خدا قسم! اگر به من خبر رسید كه در اموال مسلمانان خیانتی كوچك یا بزرگ از تو سر زده است، چنان با تو برخورد خواهم كرد كه خوار و ذلیل و از هزینه زندگی درمانده و پریشان حال گردی»(22) آن حضرت از یك سو به زمامداران درباره توجه به اقشار تولید كنندگان، توزیع كنندگان و خدمتگزاران و مصرف كنندگان سفارش می‏كردند و از سوی دیگر جهت امنیّت اقتصادی و تأمین همه جانبه زندگی مردم، نظارت مستقیم بر بازار را مورد تأكید قرار می‏دادند. (23) هم چنین به كارگزاران خود دستور دادند كه نرخ‏ها را در سطحی نگه دارند كه برای همه گروه‏های مردم قابل تحمّل باشد و به فروشندگان نیز زیانی نرساند. (24)

از دیدگاه امیرالمؤمنین(ع) درآمد حكومت اسلامی از آن خداست از این رو حتّی حاكم اسلامی نیز حق ندارد آن را بدون حساب به اطرافیان خود ببخشد، بلكه باید در میان بندگان مؤمن خدا یعنی مسلمانان به عنوان عیال اللّه به تساوی تقسیم شود.

در اواخر دوران حكومت علی(ع) یاران آن حضرت به دلیل سخت‏گیری‏های آن بزرگوار در تقسیم بیت المال یكی پس از دیگری از ایشان جدا شدند، برخی به معاویه و برخی دیگر به گوشه خانه‏هایشان خزیدند و دنبال زندگی شخصی خود رفتند، برخی از دوستان حضرت از این وضع ناراحت بودند؛ بدین روی پس از تأمّل و چاره‏جویی از حضرت خواستند قدری تسامح به خرج دهد و به قریش و اشراف عرب بیش از غیر عرب و موالی حق بپردازد تا قدری اوضاع حكومت سامان پیدا كند، سپس مطابق گذشته رفتار كند. حضرت در پاسخ آن‏ها فرمودند: «آیا به من می‏گویید پیروزی را با ظلم بر كسانی كه به ولایت و حكومت بر آن‏ها برگزیده شده‏ام به دست آورم؟ و اللّه تا عمر دارم و شب و روز برقرار است و ستارگان آسمان در پی یكدیگر طلوع و غروب می‏كنند، چنین نخواهم كرد! اگر آن مال از ان من هم بود در میانشان به صورت متساوی تقسیم می‏كردم، چه رسد به این كه آن مال خداست.»(25)

این جملات صریحاً نشان می‏دهد كه از منظر علی بن ابی طالب و فرزندانش جلب رضایت خواص با اعطای امتیازات ویژه از بیت المال به آن‏ها خیانت به توده مسلمان و ستم در حق سایر اقشار مملكت است. جایگاه یك مسؤول در نظام اسلامی چنان حسّاس است كه حتی هنگام انفاق اموال شخصی خود به دیگران نیز باید همه را به یك چشم بنگرد و اموالش را یكسان و عادلانه انفاق كند.

پی‏نوشت‏ها در دفتر خبرگزاری موجود است.





نوع مطلب :
برچسب ها : سیره اقتصادی معصومین، جهاد، اقتصاد اسلامی،


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

 
 
تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است |طراحی : پیچک